De kerk van San Juan Chamula, vlak bij San Cristóbal de las Casas in Chiapas, is een van de meest intrigerende plekken van Mexico. Niet omdat het gebouw zo bijzonder is, maar omdat er binnen een volledig eigen geloof wordt beleefd: een mix van katholicisme, rituelen van de Tzotzil-Maya’s, dennennaalden, duizenden kaarsen, liters cola en soms zelfs kippen.
Het is een ervaring die je niet begrijpt door erover te lezen. Je moet er staan, de rook ruiken, de warmte van de kaarsen voelen, de fluisterende gebeden horen. En dat komt van iemand die vooraf alles al had gelezen, van “de kippenkerk” tot “ze boeren de boze geesten weg”. Plus, en dat heb ik uiteraard gerespecteerd: verboden foto’s te maken. Niet om de magie te verstoren, maar het heeft een hele andere reden. Wat dat is, kom je te weten in onderstaande tekst.
Wat kom je hier te weten?
,,Geen idee eigenlijk. Iemand raadde me deze tour aan, ik weet niet wat ik kan verwachten”, geeft een Nederlandse toerist aan. Ook een Duitse toerist haalt haar schouders ietsjes op: ,,Ik wilde vandaag niet te lang weg en deze neemt weinig tijd in beslag. Ik heb eigenlijk geen idee.”
Ik ben redelijk verrast, als ik voor de leuk een rondje doe onder de toeristen die met mij mee gaan deze kerk te bezoeken. Voor mij stond dit met stip bovenaan mijn lijstje. Toen Tania en ik besloten naar Chiapas te gaan en ik onderzoek deed, stuitte ik al gauw hier op. ‘De kippenkerk’ noemde een blog het. De ander had het over de rol van cola in de kerk. Men zou hier heel veel cola drinken en door te boeren zouden zij de boze geesten wegjagen.
Waarom Chamula zo uniek is (en waarom iedereen erover praat)
Het dorpje ligt dus ietsjes ten noorden van San Cristóbal de las Casas. Je zult op het beduidend minder aantrekkelijke Tuxtla Gutiérrez vliegen en vervolgens reis je in een ruim uur naar dit historische bergdorpje. Onderweg passeer je het werkelijk fantastische Cañón del Sumidero.
Genoeg daarover. We gaan het hebben over die intrigerende kerk in Chamula. Mijn enige angst vooraf: hoe echt en authentiek is dit? Het feit dat ik er al zoveel over las, geeft te denken. In de basis zal het wel echt zijn, maar hoe groot is de rol nu van het toerisme?
Die vraag wordt in het dorp zelf al enigszins beantwoord. Chamula ligt in het gebied van de Tzotzil-Maya’s. Hier wordt nauwelijks Spaans gesproken. De kleding is traditioneel, de markt is druk en fel, de sfeer is rauw en dicht bij de aarde. Het Westen is hier ver weg, op een paar verwonderde toeristen na.
Je merkt al meteen: dit is geen toeristenvoorstelling.
Het is echt.
Het is oud.
Het is levend.
Chamula ligt in het gebied van de Tzotzil, een volk afstammend van de Maya’s van Palenque. Volgens Wikipedia zijn de Tzotzil nog vrij groot; ruim 400.000 mensen behoren ertoe.
Niet ver van de kerk, ligt Cementerio San Juan, een begraafplaats, die je ook zeker even moet bezoeken. Je vindt meerdere foto’s vanuit dit kerkhof op deze pagina. Hier liggen alleen mensen uit het dorp. Vanuit hier heb je ook een fijn uitzicht op het dorp, inclusief de kerk.
Leuk is om de auto toch op een afstandje te parkeren van de kerk en via de winkelstraat te lopen. Hier zit je echt al in een andere wereld. Het voorplein is een drukte van belang. Er staat een markt, waar je allerlei frutseltjes kan kopen. Ja, het is natuurlijk wel degelijk toeristisch. Er worden niet voor niets tours aangeboden. En de Tzotzil houden er agressieve verkoopmethodes op na. ‘Nee’ is geen antwoord. Viermaal een kraakheldere ‘nee’ zorgt er pas voor dat men afdruipt. Met een gespeelde gekwetstheid op het gelaat.
Geen foto’s of video
Er wordt herhaaldelijk gezegd dat je binnen géén foto’s mag maken. Dit zou niet zozeer te maken hebben met het behouden van het mysterieuze karakter, maar met een onderdeel van het geloof. De boete is 4200 peso’s, een ruime 200 euro. Maar wat zich binnen afspeelt, is ook nauwelijks met een foto te beschrijven. Een video doet uiteraard al meer, maar daarin mis je de geuren weer. Kortom, het totaalbeeld van wat de kerk van Chamula behelst, ervaar je alleen door er te zijn.
De kerk van binnen: dennennaalden, kaarsen en families die bidden
Ik ga naar binnen en wellicht heeft het te maken met het hoge verwachtingspatroon, maar ik word direct overvallen door de algehele atmosfeer hier. De kerk ziet er van buiten uit als gewone kerk, die je zoveel ziet in Latijns Amerika. Binnen is het ook een doodnormaal gebouw, maar met een volstrekt andere energie. Je voelt direct dat de ondergrond gek aanvoelt, maar dat heeft een logische reden. De gehele vloer ligt bezaaid met dennennaalden. Men zegt dat dennennaalden de ruimte reinigen en de kerk met de aarde verbindt. In de kerk staan verder geen bankjes. Her en der zitten mensen op de grond. Families, samen in een soort halve cirkel. Ze steken kaarsjes aan, op een bedje van dennennaalden.
Dit soort families bestaan dan uit een overgrootmoeder, een oma, een moeder en een paar kinderen. De overgrootmoeder heeft een leidende rol. Ze heeft haar ogen gesloten en prevelt onverstaanbare teksten, ongetwijfeld in het Tzotzil. Zo zijn er zeker vijftien gezinnetjes bezig met een gebed. Het aantal brandende kaarsen in de kerk is gigantisch. Ook aan de zijkanten branden letterlijk duizenden kaarsjes.
Als ik een kritische blik werk op wie hier binnen is, schat ik dat 90% hier echt voor de dienst is en dus maya is. De overige 10% is dus toerist, net als ik. De authenticiteit lijkt me daarmee gewaarborgd. Wat hier gebeurt, is echt.
Het ritueel met het witte berenvel
Zoals gezegd, is de kerk in zekere zin vrij klassiek. Het gebouw is dus niet wezenlijk anders. De inrichting wel, er staan geen bankjes, er is geen altaar, structuur ontbreekt. Diep in de kerk is een verhoging, zoals dat in een kerk gebruikelijk is. Daarachter bevindt zich een wat kleinere ruimte en aan de rechterkant is een deur. Ik mag er als toerist niet in, maar hij gaat wel af en toe open. Ik zie daar mensen zitten.
Na een tijdje komt er een in tradionele kledij gehulde man door deze deur de kerk in, met een schaal. Geurende wierook vult de ruimte. Hij loopt statig naar een van de tafels aan de zijkant, waar kaarsen op staan. Daar spreekt hij een man aan, die een wit berenvel aan heeft. Ik bekijk het tafereeltje, waar eigenlijk weinig gebeurt. Ze communiceren kort met elkaar.
De man met het witte berenvel pakt vervolgens een trommel van onder een tafeltje vandaan, een derde persoon pakt een fluit. De man met de rokende schaal gaat voor en zo ben je ineens getuige van een ritueel. Wat ik begreep, is dat de man in het wit ‘de goede energie’ is. Het wordt geassocieerd met zuiverheid en wordt gedragen tijdens feesten en ceremonies. Zwart bestaat ook; zij vertegenwoordigen bijvoorbeeld rouw, of zij zoeken naar genezing bij ziektes.
Steeds meer mensen sluiten zich aan. In een lange rij lopen ze door de kerk heen, richting de uitgang, tot het instrumentarium buiten is en het geluid verstomt. De rust keert weder in de kerk.
Katholicisme en Maya’s
Laten we eens kijken naar het verhaal van deze kerk. Een verhaal die niet coherent is, of, althans: nooit kraakhelder opgeschreven is door de mensen hier.
De geschiedenis van deze kerk is diep geworteld in de cultuur van de Tzotzil, maar is gebouwd tijdens de Spaanse koloniale periode. De kerk weigerde lang katholiek te worden. Door de eeuwen heen onderging het echter een opmerkelijke transformatie toen de lokale bevolking hun oude geloofsovertuigingen in katholieke praktijken integreerde. Zo ontstond langzaam een geheel eigen geloof en eigen rituelen, want het oude werd ook nooit losgelaten.
Wat overblijft, is een unieke mengeling. Katholieke heiligen worden wel vaker als uitwisselbaar gezien en dat is hier ook gebeurd.
Cola, energie en rituelen: waarom de Maya’s hier flesjes openen
Eenvoudiger is om eens in te zoomen op sommige rituelen hier. Wat opvalt en wat ik vooraf ook overal las: iedereen drinkt hier cola. De betekenis hiervan is ook niet eenduidig. Wat wel nieuw voor me is, is dat het ook gewoon Pepsi kan zijn, dus merkvast zijn ze hierin niet. Een paar keer zag ik iemand rondlopen met een kratje cola. Iedereen krijgt een flesje, behalve de toeristen. De cola is louter bedoeld voor de gemeenschap.
Maar wat betekent die cola? Daar zijn dus meerdere verhalen over.
Een oud Mayadrankje is Pox, een drankje met maïs en ook wat alcohol. Dat is een zwartkleurig drankje, maar cola is een stuk goedkoper. Het zou dus kunnen dat cola het simpelweg om economische redenen heeft vervangen.
Maar er wordt ook gedacht dat de bubbeltjes van cola, de voorouders vertegenwoordigen. De cola wordt tijdens rituelen gedronken en lege flessen worden vaak als offer op de kerkvloer achtergelaten. Bovendien zou het laten van boeren de geesten wegjagen. Ik heb helaas geen enkele boer gehoord, wat een pech.
Er zijn dus veel verhalen over. Cola wordt in de Tzotzilcultuur beschouwd als een krachtige spirituele en genezende substantie. Het wordt gebruikt door sjamanen en deelnemers aan rituelen om met geesten te communiceren, ziekten te genezen en begeleiding te zoeken. Er wordt aangenomen dat de specifieke ingrediënten en hun opstelling symbolische betekenissen hebben die verband houden met de kosmos, de natuurlijke wereld en de geesten.
Tijdens de colaceremonie komen de deelnemers vaak samen in de kerk, waar ze op de grond zitten. Ze zetten het colamengsel voor zich neer en steken kaarsen aan. Er worden gebeden en gezangen uitgevoerd en deelnemers kunnen de cola drinken of gebruiken voor verschillende rituele handelingen, zoals het op de grond of over voorwerpen sprenkelen.
Lees ook: Franky wilde graag als Maya leven en kocht een stuk grond in de jungle
Cola wordt ook gebruikt als middel voor spirituele reiniging en zuivering. Er wordt aangenomen dat het negatieve energieën en ziekten van het individu absorbeert en deze overbrengt naar de symbolische weergave van de cola.
De exacte details van de colaceremonie en de betekenis ervan kunnen zeer geheimzinnig zijn en worden streng bewaakt door de gemeenschap. Buitenstaanders mogen doorgaans niet deelnemen aan deze rituelen of deze observeren, omdat ze als zeer heilig en privé worden beschouwd.
De specifieke details en betekenissen die verband houden met de colaceremonie worden als heilig beschouwd en worden niet algemeen bekendgemaakt aan buitenstaanders.
Het ware verhaal bestaat niet
Wat ik helaas ook niet gezien heb, zijn de kippen. Kippen zouden de verbinding symboliseren tussen leven, dood en spirituele transformatie. Wat ik wel zag en ervoer: de zeer bijzondere energie in de ruimte. Hier gebeurt iets. Waar een gemiddelde kerk toch vaak kou en afstandelijkheid uitstraalt, zorgt de chaos hier voor verwarming en een begrijpelijke aantrekkingskracht voor velen.
Het is ontzettend goed voor te stellen dat je je hier thuis voelt, dat je hierbij wilt horen. Eng is het allerminst, intrigerend des te meer. Wat het meest intrigerende is, zijn de talloze verhalen en talloze manieren van interpretatie. Het ware verhaal bestaat niet, of lijkt niet te bestaan, of wordt simpelweg niet gedeeld. Het zorgt ervoor dat de kerk haar aantrekkingskracht behoudt. Het verbod op het maken van beeld, de talloze gebruiken met verschillende betekenissen: je belandt hier in een volstrekt andere wereld, die dankzij het katholicisme alsnog enige raakvlakken heeft met de westerse wereld, waardoor de herkenbaarheid alsnog bestaat.
Dat de Duitse en de Nederlandse toerist allebei binnen een half uurtje weer buiten stonden is op zich best te begrijpen. Je voelt dit, of je voelt dit niet. Als je het hier niet voelt, is het volslagen ridicuul. Als je het wel voelt, is het ook volslagen ridicuul. Maar ik ga daar nu eenmaal bijzonder goed op. Andere wereld, andere cultuur, ver weg van datgene dat ik ken.
Hoe kom je in Chamula?
Toegang tot de kerk: De entree kost ongeveer 30 peso — een symbolisch bedrag. Kaartjes koop je links van de ingang, bij de botanische tuin van heilige planten die zich naast de kerk bevindt. Wil je ter plekke een lokale gids inhuren die je in het Spaans door de rituelen leidt, reken dan op zo’n 100 tot 150 peso extra. Dat is het waard.
Tour of zelfstandig? Chamula ligt twintig minuten rijden van San Cristóbal de las Casas. Je kunt er zelfstandig naartoe, met een colectivo vanaf de markt in San Cristóbal voor zo’n 20 peso, of met een taxi voor ongeveer 100 peso. Maar ik koos zelf bewust voor een tour, en zou dat iedereen aanraden. Chiapas is een staat waar je als buitenstaander de lokale verhoudingen niet altijd goed inschat. Wegen kunnen worden geblokkeerd, en een gids die de regio en haar bevolking kent, geeft gewoon rust. In hoeverre de veiligheidswaarschuwingen overdreven zijn, is in Mexico altijd moeilijk te zeggen, maar de tour was het sowieso waard, los van veiligheid.
De tour die ik deed was een volledige middag en omvatte meer dan alleen de kerk: we bezochten een traditioneel Tzotzil-gezin dat een ambacht uitvoerde, liepen door de begraafplaats en hadden genoeg tijd om het plein en de markt op te nemen. De prijs was schappelijk. Tours worden ter plekke in San Cristóbal volop aangeboden — vooraf reserveren is niet nodig.
Wat je moet weten voordat je gaat:
- Geen foto’s of video binnen de kerk. De boete is 4.200 peso (ruim 200 euro) en wordt gehandhaafd. Buiten de kerk en op het kerkhof mag je wel fotograferen.
- De kerk is het drukst op zondag, wanneer er ook een grote markt op het plein is.
- Op 24 juni — de feestdag van Sint-Jan — bezoeken tienduizenden mensen de kerk. Spectaculair, maar ook overweldigend druk.
- De Tzotzil-verkopers op de markt zijn agressief. Vier keer nee zeggen werkt. Één keer is onvoldoende.
